O θάνατος δε μένει πια εδώ

Πριν λίγο καιρό έχασα ένα πολύ κοντινό μου πρόσωπο. Μπαίνοντας και βγαίνοντας στα νοσοκομεία και συνομιλώντας με συγγενείς, γιατρούς, νοσηλευτές, ασθενείς ήταν σα να ανακάλυπτα την ύπαρξη ενός άλλου κόσμου. Ο κόσμος αυτός ποτέ δεν είχε τύχει μέχρι τώρα της προσοχής μου. Μέχρι αυτή τη στιγμή όταν έβλεπα ρεπορτάζ στην τηλεόραση για ιατρικά θέματα άλλαζα κανάλι και όταν διάβαζα για θέματα υγείας στην εφημερίδα γύριζα σελίδα. Σκέφτηκα λοιπόν ότι στην καθημερινότητά μας η αρρώστια αλλά και ο ίδιος ο θάνατος έχουν εξοριστεί τόσο πολύ, σε ένα σύμπαν τόσο μακρινό, που όταν μας υπενθυμίσουν ακόμα και με τον διακριτικότερο τρόπο την παρουσία τους, χτυπώντας μας πολύ απαλά την πόρτα, αιφνιδιαζόμαστε. Η εμφάνισή τους μας προκαλεί πρωτίστως αμηχανία αλλά και σύγχυση, φόβο ακόμα ίσως και θυμό που μας επισκέφτηκαν από τόσο μακριά και τόσο απροειδοποίητα. Κάπως σαν ανεπιθύμητοι μακρινοί συγγενείς, που είχαμε χρόνια και χρόνια να τους δούμε, και μια ωραία ημέρα τους βλέπουμε ξαφνικά να στέκουν στο κατώφλι μας, περιμένοντας να μας αγκαλιάσουν. Και αντιδρούμε όπως ένα τρομαγμένο παιδί, που ταράζεται μέσα στο ανέμελο παιχνίδι του. Φοβάμαι ότι ο σύγχρονος άνθρωπος βυθίζεται σε μια παιδικότητα, αφέλεια και ανωριμότητα. Έχει μετατραπεί σε ένα πλάσμα εξαρτημένο από το αυτόματο μηχάνημα ανάληψης επιθυμιών και αναγκών το οποίο συνιστούν για τον ίδιο οι νέες τεχνολογίες διασκέδασης, επικοινωνίας και καλοπέρασης. Ο κοινωνιολόγος Zygmunt Bauman είπε πριν χρόνια ότι ο σύγχρονος καπιταλισμός στηρίζεται για τη διαιώνισή του στην επικράτηση, μέσα μας, της φροϋδικής αρχής της ηδονής και όχι βέβαια της αρχής της πραγματικότητας. Μας ενθαρρύνει να μυρίζουμε όμορφα πράγματα, να τρώμε νοστιμιές, να χαϊδεύουμε όμορφες, λείες επιφάνειες ή ακριβά ρούχα αντλώντας ηδονή, να θέλουμε να βλέπουμε μόνο όμορφες γυναίκες και άνδρες και να αποστρέφουμε το βλέμμα μας από δυσάρεστα θεάματα. Μας καταδικάζει να ζούμε μόνο όμορφες, ανώδυνες εμπειρίες χωρίς την αρρώστια ή το θάνατο. Ο θάνατος, η εμπειρία του θανάτου αλλά και της αρρώστιας χαλάνε το σκηνικό της ομορφιάς και οφείλουν να αγνοηθούν και να περιθωριοποιηθούν.

Παγκόσμια Ημέρα Φιλοσοφίας

Όπως και πολλοί άλλοι "ριγμένοι" αυτής της ζωής - περιβάλλον, ποίηση, πολιτισμός, ανθρώπινα δικαιώματα, γυναίκα (αν και για τη γυναίκα διατηρώ κάποιες επιφυλάξεις) - έτσι και η φιλοσοφία απέκτησε την Παγκόσμια Ημέρα της: η 15η Νοεμβρίου καθιερώθηκε πλέον ως Παγκόσμια Ημέρα Φιλοσοφίας.

Εδώ ένα αρκετά ενδιαφέρον εορτολόγιο Παγκόσμιων Ημερών, στο οποίο βλέπω ότι η 14η Μαρτίου είναι η Παγκόσμια Ημέρα Μπριζόλας και Πεολειχίας, που είναι η ανδρική εκδοχή της Ημέρας του Αγίου Βαλεντίνου, και γι' αυτό το λόγο εορτάζεται ακριβώς ένα μήνα μετά την επέτειο του Αγίου. Επίσης, μαθαίνω ότι η 19η Νοεμβρίου είναι η Παγκόσμια Ημέρα Δημόσιας Τουαλέτας, η 20η Νοεμβρίου Παγκόσμια Ημέρα Εκβιομηχάνισης της Αφρικής (ίσως έτσι εξηγείται γιατί η εκβιομηχάνιση στην Αφρική προχωράει με τόσο αργούς ρυθμούς, διότι ασχολούμαστε με αυτή μόνο μια φορά το χρόνο), η 21η Νοεμβρίου Παγκόσμια Ημέρα Χαιρετισμού (η γιορτή αυτή φιλοδοξεί να συντελέσει στη συμφιλίωση των ανθρώπων παγκοσμίως και για να συμμετάσχει κάποιος στον εορτασμό θα πρέπει να απευθύνει χαιρετισμό σε τουλάχιστον 10 άγνωστους συνανθρώπους του), η 20η Αυγούστου Παγκόσμια Ημέρα κατά των Κουνουπιών και η 12η Οκτωβρίου Παγκόσμια Ημέρα Αυγού. Α, και για όσους σας εκνευρίζουν οι Παγκόσμιες Ημέρες, θυμίζω ότι η 16η Νοεμβρίου είναι η Διεθνής Ημέρα Ανεκτικότητας!

Ζωνιανά

Αυτό κι αν ήταν... ταξίδι! Από τη χώρα του ανατέλλοντος ηλίου του αμέσως προηγούμενου post, στην... Άγρια Δύση. Κι όλο αυτό χωρίς καν να σηκωθώ από την καρέκλα μου.



Στη φωτογραφία παράνομοι της περιοχής, ενώ προσπαθούν να αποφύγουν τον έλεγχο από τις αρχές.

"Κι είμαστε ακόμα Ζωνιανοί....στη σκηνή...σαν ροκ συγκρότημα...κι αν μας αντέξει το σχοινί...θα φανεί....στο χειροκρότημα..." θα μπορούσε να λέει το τραγούδι. Γιατί; Διότι στην εποχή μας υπάρχουν, μεταξύ άλλων, δυο ειδών κοινωνίες και μορφές σκέψης αλλά και δράσης: οι παραδοσιακές και οι νεωτερικές. Για να μη μακρηγορώ, λέω αμέσως ότι υπάρχει τουλάχιστον μια πολύ σημαντική διαφορά μεταξύ τους. Σπεύδω εδώ να διευκρινίσω ότι πρόκειται για διαφορά ποιοτική βέβαια αλλά όχι απαραίτητα αξιακή, δε συνιστά δηλαδή κριτήριο για να αποφασίσουμε ποια κοινωνία ή μορφή συμπεριφοράς είναι προτιμότερη, αν αυτό θα ήταν ποτέ δυνατό. Η διαφορά είναι η εξής: στις παραδοσιακές κοινωνίες οι άνθρωποι κοινωνικοποιούνται ούτως ώστε να σκέπτονται και να λειτουργούν διότι έτσι θα σκέπτονταν και θα λειτουργούσαν και οι γονείς τους, οι γονιοί των γονιών τους, κοκ. Με δυο λέξεις, ό,τι πράττουν γίνεται - και γίνεται κοινωνικά αποδεκτό - διότι "έτσι γινόταν πάντα". Σε αυτές τις κοινωνίες το παρελθόν - οι αξίες, οι θεσμοί, τα ήθη του - βαραίνει πολύ περισσότερο στις πλάτες των νεότερων μελών τους, και συνιστά τον κύριο παράγοντα αξιολόγησης των πράξεών τους και της όλης παρουσίας τους στην κοινωνία.
Αντίθετα, στις νεωτερικές κοινωνίες οι άνθρωποι ενθαρρύνονται να σκέπτονται και να δρουν ορθολογικά. Αυτό σημαίνει ότι λειτουργούν με κύριο κριτήριο την επιλογή, στη βάση της αποδοτικότητας, συγκεκριμένων μέσων για την επίτευξη εξίσου συγκεκριμένων στόχων. Νομίζω ότι τα Ζωνιανά, όπως και άλλες περιοχές της ας πούμε περιφερειακής Ελλάδας, συνιστούν μια παραδοσιακή μικρή κοινωνία. Και με βάση αυτή τη διαπίστωση μπορεί κανείς να δει και να κρίνει με μεγαλύτερη ίσως κατανόηση, συμπάθεια ή και έντονο σκεπτικισμό τα όσα διαδραματίζονται εκεί τον τελευταίο καιρό.

Στη χώρα του ανατέλλοντος ηλίου

Όχι, δεν πρόκειται για την Ιαπωνία αλλά για την Ελλάδα του ΠΑΣΟΚ: του Γιωργάκη και του Ευάγγελου. Σήμερα άνοιξαν οι κάλπες για να υποδεχτούν τα ορμητικά κοινωνικά ρεύματα υπέρ του ενός ή του άλλου. Ως άνθρωπος άσχετος με το ΠΑΣΟΚ και την παραδοσιακή πολιτική σκηνή της χώρας μας, μπορώ να εκφράσω 2-3 ανοιχτές κρίσεις σχετικά με τους δυο τους:

Με τον μεν Γιωργάκη είχα πάντα την εντύπωση ότι σα να έλεγε από μέσα του: "όχι, δε θα αφήσω το μαγαζάκι του πατέρα μου, την οικογενειακή επιχείρηση που μου κληροδότησε ως αγαπημένο του γιο, να πέσει στα χέρια ξένων". Κάτι τέτοιο θα ήταν για τον ίδιο, πιστεύω, σα να κήρυσσε πτώχευση και να έβγαζε την οικογενειακή επιχείρηση στο σφυρί. Δε μου άρεσε και η στρατηγική του στη βάση της υπεράσπισης του ΠΑΣΟΚ ενάντια στην υπονόμευση από "ξένα κέντρα" και "συμφέροντα" που επιθυμούν την αποσάρθρωση, διάσπαση και διαμελισμό του. Νομίζω ότι αυτά τα "ξένα κέντρα" και τα "συμφέροντα" που χρόνια ατελείωτα τώρα μας φθονούν και μας ζηλεύουν εμάς τους πτωχούς ιθαγενείς εδώ στο ταπεινό Ελλάντα, έχουν καταβαραθρώσει και το επίπεδο του δημόσιου διαλόγου σε αυτή την πτωχή πλην τίμια χώρα. Αναρωτιέμαι, δε βρέθηκε τόσα χρόνια ένας να πει: "φτάνει πια βρε παιδιά με το κυνήγι φαντασμάτων, ας καθίσουμε σ' ένα τραπέζι να συζητήσουμε με ουσιαστικά επιχειρήματα επί πραγματικών ζητημάτων";

Με τον δε Βενιζέλο έχω την εντύπωση ότι ως ζογκλέρ προσπαθεί να κρατήσει ταυτόχρονα πάρα πολλές μπάλες στον αέρα, και δεν τα καταφέρνει πάντα και τόσο καλά. Προσπαθεί να τα έχει καλά και με την εκκλησία, και με τους διανοούμενους, και με τα ΜΜΕ, και με τους bloggers, και, και, και... πάει λέγοντας. Και το κυριότερο, δεν είμαι καθόλου σίγουρος για το πόσο συγκροτημένος είναι εν τέλει ένας άνθρωπος ως προσωπικότητα όταν προσπαθεί να συμπορεύεται με τόσο ετερόκλητους μεταξύ τους φορείς, χωρίς να φαίνεται να τολμά να κάνει τις αναπόφευκτες επιλογές του μεταξύ τους, επιλέγοντας κάποιους που του πάνε περισσότερο. Πρόσφατα ρωτήθηκε για μια φράση του που δεν άρεσε σε πολύ κόσμο και απάντησε ότι, αφού θεωρήθηκε λάθος από τόσο κόσμο ε, τότε θα ήταν και λάθος. Πιστεύω ότι ένας ηγέτης - όπως δε φοβόταν να πράξει ο συνεπώνυμός του πριν ένα αιώνα - οφείλει να τολμά να πάει κόντρα στον κόσμο, και ο Ευάγγελος Βενιζέλος δε με έχει πείσει ακόμα ότι μπορεί, ότι έχει το θάρρος να το κάνει αυτό.

Νίκος Εγγονόπουλος 1907-1985

Ο Νίκος Εγγονόπουλος, ποιητής, ζωγράφος, κριτικό και ζωηρό πνεύμα, από τους κύριους εκπροσώπους της λεγόμενης γενιάς του '30 και εκφραστής του υπερρεαλισμού στην Ελλάδα, γεννήθηκε στην Αθήνα ακριβώς 100 χρόνια πριν, στις 21 Οκτωβρίου του 1907. Παντρεύτηκε δύο φορές και απέκτησε δύο παιδιά, ένα γιο και μια κόρη. Εργάστηκε, μεταξύ άλλων, κυρίως στο Υπουργείο Δημοσίων Έργων και στο ΕΜΠ. Λέει ο Μίλτος Σαχτούρης για τον Εγγονόπουλο στα χρόνια της Κατοχής: "Εκείνη την εποχή ο Εγγονόπουλος έμενε σ' ένα ισόγειο στην αρχή της οδού Κυψέλης, που το πάτωμά του ήτανε ακόμα χώμα, ένα πρώην γκαράζ, και δίπλα είχε ένα άλλο γκαράζ κι έζησε εκεί πέρα ο καημένος, όμως ήταν γερός, είχε γερή κράση, αν ήταν άλλος θα είχε πεθάνει σε σπίτι με πάτωμα από χώμα." Επίσης, λέει ότι "μιλούσαμε πάντα στον πληθυντικό ο ένας στον άλλον, γιατί συνήθιζε να λέει ο Εγγονόπουλος ότι τους Έλληνες πρέπει να τους προσέχει κανείς, γιατί πρώτα σου κάνουν το τραπέζι και μετά όταν φτάσουν στο φρούτο σου βαράνε και καρπαζιά". Έλεγε ο Εγγονόπουλος ότι το "πρόβλημα είναι τι είδος Έλληνας είσαι· και αν είσαι καλός, πόση αντοχή έχεις, για να μη σε αφανίσουν οι κακοί...".

Ο άνθρωπος ήταν στο κέντρο της δημιουργίας του: "Στο έργο μου ο άνθρωπος έχει τον μεγαλύτερο ρόλο. Για τον άνθρωπο ζωγραφίζω. Ο άνθρωπος είναι το θέμα μου.(...) Αλλά εδώ θα πρέπει να εξηγήσουμε τι είναι τέχνη. Πολλοί γελαστήκανε και της αποδώσανε άλλα καθήκοντα: άλλοι θέλησαν η τέχνη να υπακούει σε νόμους, άλλοι ζήτησαν λογής λογής αρετές. Ποιο όμως είναι το σωστό; Το σωστό είναι σ' ένα έργο τέχνης να υπάρχει η ανθρώπινη παρουσία." Υπερασπιζόταν την ασυναρτησία που έβλεπαν πολλοί στον υπερρεαλισμό υποστηρίζοντας ότι η ίδια η ζωή είναι ασυνάρτητη: "Η ζωή είναι ασυνάρτητη. Αυτή είναι η πραγματικότητα που δεν καταλαβαίνουν οι ορθολογιστές. Τη βαθιά αντίληψη της ζωής την βλέπουμε στο μειδίαμα των κούρων, το γεμάτο μειλίχια, λεπτή ειρωνεία...".

Η τέχνη του ήταν γι' αυτόν δίαυλος επικοινωνίας με τους συνανθρώπους του: "Για τον άνθρωπο δημιουργούμε... Για να του δώσουμε διέξοδο από τη μοναξιά του. Δύναμη να καταργήσει τη μόνωσή του. Επικοινωνία. Αυτό είναι ό,τι προσφέρει η τέχνη...". Και καλοί είναι εκείνοι που υπηρετούν όπως έλεγε την τέχνη "με το αίμα τση καρδίας". Αλλά η τέχνη ήταν γι' αυτόν και αξεχώριστη από τη ζωή, τέχνη και ζωή ήταν ένα: "Δεν γράφω, ζω. Τα ποιήματα γράφονται με τη ζωή μας."

Ο Νίκος Εγγονόπουλος πέρασε τα τελευταία χρόνια της ζωής του σε συνθήκες οικονομικής ανέχειας και πέθανε το 1985 από ανακοπή καρδιάς, έχοντας προηγουμένως υποβληθεί σε χειρουργική επέμβαση που του στοίχισε το ένα του πόδι.

Καταλήψεις

Αυτό τον καιρό όπως και πέρσι βλέπω τις καταλήψεις των σχολείων από γυμνασιόπαιδα και λυκειόπαιδα. Δε γνωρίζω, ούτε μπορώ να φανταστώ, τους λόγους για τους οποίους αποφάσισαν τα παιδιά να πάρουν το νόμο στα χέρια τους - γιατί αυτό κάνουν - και να κλείσουν τα σχολεία. Εγώ στην ηλικία τους δεν το έκανα και δε θα το έκανα, και όχι γιατί ήμουν ποτέ σπασίκλας. Απλά από μικρός θεωρούσα καλύτερο να κουβεντιάζω με όλους με επιχειρήματα, ακόμα και για τα πιο ακραία προβλήματα, και όχι με βρισιές ή χρήση βίας. Η κατάληψη για μένα όπως και η βία -γιατί η κατάληψη είναι μια μορφή βίας - δε συνιστά επιχείρημα, απλά σύμπτωμα των καιρών μας και της υποκουλτούρας των Ελλήνων. Στην Ελλάδα υφιστάμεθα τη δικτατορία του παρορμητισμού, του ενθουσιασμού. Ό,τι γίνεται παρορμητικά και ενθουσιωδώς όπως οι καταλήψεις, αυτόματα αξίζει τον κόπο. Γιατί; Γιατί Έλληνες είμαστε βρε αδερφέ, και σε αντίθεση επί παραδείγματι με τους κρυόκωλους Ευρωπαίους, είμαστε παρορμητικοί. Γι' αυτό και δεν πολυγουστάρουμε τον πολύ διάλογο, τα πειστικά επιχειρήματα αλλά και την πολλή ευγένεια: δε μας βγαίνουν αυθόρμητα, άρα είναι ψεύτικα και ουστ από δω. Ό,τι βγαίνει από τα βάθη της κάποιες φορές επαρχιακής ψυχής μας και θεωρείται γνήσιο είναι και καλό. Ό,τι απαιτεί βαθύτερη σκέψη, προβληματισμό και γενικά μας στεναχωρεί και μας δυσκολεύει διαόλου πράμα θα' ναι.

ΚΑΒΑΦΕΙΑ 2007

Ορισμένες πρόχειρες εντυπώσεις από το παραπάνω συνέδριο-αφιέρωμα στον Κορνήλιο Καστοριάδη στο οποίο και συμμετείχα, τώρα που το έχω ακόμη φρέσκο: την πρώτη μέρα (Παρασκευή 2/11) μου άρεσε όπως μίλησε ο Σεραφείμ Φυντανίδης για το φίλο του όπως είπε Καστοριάδη αποκαλύπτοντας ότι ο Καστοριάδης απεβίωσε (έως τότε νόμιζα από επιπλοκές μετά από εγχείρηση ανοιχτής καρδιάς) από ενδονοσοκομειακή λοίμωξη. Επίσης μου άρεσε ο χαρακτηρισμός "πνευματικά βαθύπλουτος" που χρησιμοποίησε ο Κωνσταντίνος Δεσποτόπουλος (πρόεδρος της Ακαδημίας Αθηνών νομίζω) για τον Καστοριάδη.

Τη δεύτερη και τρίτη μέρα ήταν οι επιστημονικές εισηγήσεις. Εδώ να πω ότι θα ήταν καλό, πιστεύω, αν υπήρχαν και λιγότερο επιστημονικές εισηγήσεις και προσεγγίσεις, ούτως ώστε να "άνοιγε" το συνέδριο και κατ' επέκταση και η προβολή του Καστοριάδη στην Ελλάδα σε μεγαλύτερα ακροατήρια. Γενικά πεποίθησή μου είναι ότι καλή η ερμηνεία και άγιος ο σχολιασμός, αλλά το τελευταίο που μας λείπει σήμερα είναι αυτή η οπισθοδρομική σκέψη που, ερμηνεία στην ερμηνεία, επιστρέφει και αναζητά λύσεις και απαντήσεις για ΣΗΜΕΡΙΝΑ προβλήματα στο μακρινό παρελθόν. Αυτό που λείπει σήμερα είναι η φρέσκια, καινούργια σκέψη πάνω στην εποχή μας και τα προβλήματά της. Και αυτό είναι ένα καθήκον που έθεσα στον εαυτό μου, να ξεκινήσω (όπως και έκανα σήμερα) ένα δεύτερο βιβλίο με απλές, καθαρές σκέψεις πάνω στην εποχή μας, την τεχνολογία, το internet, και πολλά άλλα ζητήματα: βιβλίο που σίγουρα θα περιέχει υλικό και από αυτό το blog και τις κουβέντες μας.

Εν πάση περιπτώσει, το Σάββατο 3/11 περιείχε 16 εισηγήσεις, πράγμα που έκανε αρκετά κουραστική την προσεκτική παρακολούθηση όλων αυτών των εισηγήσεων, που η κάθε μια είχε βέβαια το δικό της περιεχόμενο και ενδιαφέρον. Εγώ μίλησα την Κυριακή αλλά θεώρησα ασφαλώς αυτονόητο να τιμήσω τους προηγηθέντες συνομιλητές παρακολουθώντας σχολαστικά όλες τις ομιλίες, επιστημονικές και μη, από την έναρξη του συνεδρίου την Παρασκευή. Μου άρεσε ιδιαίτερα η εισήγηση του Αλέκου Θεοδωρίδη (λέκτορα φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Θράκης) για την έννοια της θνητότητας στον Καστοριάδη σε συσχετισμό με την απόκρυψη του θανάτου στις σύγχρονες δυτικές κοινωνίες. Επί παραδείγματι στην Αθήνα, απ' όσο ξέρω τουλάχιστον, οι νεκροί αποκρύβονται μέχρι και την κηδεία από τους οικείους τους και δεν επιτρέπεται πλέον η μεταφορά τους στο σπίτι για να τους "κλάψουν" οι δικοί τους, γεγονός ενδεικτικό της τυποποίησης ακόμη και του ίδιου του θανάτου.

Επίσης θυμάμαι τη φράση του Τάκη Θεοδωρόπουλου ( του συγγραφέα) ότι διαβάζει τη λογοτεχνία ως φιλοσοφία και τη φιλοσοφία ως λογοτεχνία. Μου άρεσε και ο ποιητής-δημοσιογράφος-συγγραφέας Νίκος Σταμάτης τόσο για την εισήγησή του, όσο και ως άνθρωπος, αλλά και ο ποιητής-δημοσιογράφος Γιώργος Δουατζής ως παρουσία. Οξυδερκή βρήκα και την εισήγηση της Αλεξάνδρας Δεληγιώργη, καθηγήτριας φιλοσοφίας του ΑΠΘ.

Τέλος, θετική μου φάνηκε η συμμετοχή αρκετών νέων ανθρώπων - οργανωμένων ορισμένοι στην ομάδα "Αυτονομία ή βαρβαρότητα" - που έδινε άλλη φρεσκάδα και πνοή στο συνέδριο. Α, ξέχασα να πω ότι το συνέδριο πραγματοποιήθηκε στο αμφιθέατρο Λεων. Ζέρβας του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών.

ΥΓ1: Μόλις ξεκουραστώ λίγο από το συνέδριο και το ταξίδι επιστροφής θα απoκριθώ στα σχόλια του προηγούμενου post σε σχόλιο σε αυτό το post.
YΓ2: Και η περίληψη της εισήγησης (αντί για απόσπασμα) που ζήτησε η Βασιλική Νευροκοπλή:
Κορνήλιος Καστοριάδης: ριζικό φαντασιακό και αυτονομία

Η φιλοσοφία της ιστορίας του Καστοριάδη μπορεί να συνοψιστεί σε τρεις απλές λέξεις: ‘Ιστορία ίσον δημιουργία’. Επιτρέπει την ανάδυση άλλων μορφών εντός του ιστορικού χρόνου και στον ίδιο τον Καστοριάδη να διατυπώσει την άποψη ότι «η Θεία Κωμωδία είναι άλλη από την Οδύσσεια και η καπιταλιστική κοινωνία άλλη από τη φεουδαρχική».[1] Αυτή η θεώρηση του χρόνου και της ιστορίας τον οδήγησε να συμπεράνει πολιτικά ότι η επικράτηση του καπιταλιστικού φαντασιακού ποτέ δεν συνέστησε ιστορική αναπόδραστη αναγκαιότητα αλλά αντιθέτως καθαρά συγκυριακή ιστορική εξέλιξη. Η θεώρηση της ιστορίας από τον Καστοριάδη ως κοιτίδα της ex nihilo - δηλαδή εκ του μηδενός - αδάμαστης ανθρώπινης δημιουργίας, του επέτρεψε απ' την άλλη να μιλήσει και για το περίφημο ιστορικό πρόταγμα της αυτονομίας[2], Αυτό το πρόταγμα απαιτεί τη ριζική αλλαγή του modus vivendi και του «ούτως είναι» της ανθρωπότητας. Όπως ο καπιταλισμός, έτσι και το ίδιο δεν ήταν ποτέ ιστορικά αναπόδραστο. Άρα, ο σύγχρονος δυτικός πολιτισμός έχει ήδη από την Αναγέννηση και ύστερα, καταστεί υπεύθυνος να το διατηρήσει ζωντανό.
[1] Η Φαντασιακή Θέσμιση της Κοινωνίας, Αθήνα, Ράππα, 1988, σελ.284. (Ιδιαίτερα σημαντική για την κατανόηση της θεώρησης του χρόνου από τον Καστοριάδη είναι η ενότητα – από την οποία και η παραπομπή – ‘Χρόνος και Δημιουργία’, σελ. 284-94.)
[2] Το οποίο γεννήθηκε μέσα από τη φιλοσοφία και τη δημοκρατία στην Αρχαία Ελλάδα και αναγεννήθηκε στην Ευρώπη της Αναγέννησης.

Anomie

Ο όρος αυτός πρωτοχρησιμοποιήθηκε στην κοινωνιολογία από τον Émile Durkheim, έναν από τους ιδρυτές πατέρες της. Ο Durkheim υποστήριζε ότι, για να το πω απλά, είμαστε ευτυχισμένοι όταν οι επιθυμίες μας είναι ανάλογες των μέσων που έχουμε στη διάθεσή μας για να τις ικανοποιήσουμε. Αν αφεθούν αχαλίνωτες, οι ανθρώπινες επιθυμίες δεν έχουν όρια και αυτό το γεγονός, δεδομένων των περιορισμένων μέσων υλοποίησής τους, μας κάνει δυστυχισμένους. Οι κοινωνίες αντιμετώπιζαν στο παρελθόν αυτό το πρόβλημα των ανεπίτευκτων στόχων περιορίζοντας τις ανθρώπινες επιθυμίες. Δημιουργούσαν δηλαδή ένα ας το πούμε πλαίσιο κανόνων που "επέτρεπαν" στους ανθρώπους να θέσουν μόνο τους στόχους και να έχουν τις επιθυμίες που είχαν ρεαλιστικές πιθανότητες υλοποίησης. Ένα τέτοιο πλαίσιο υπήρξε και η θρησκεία. Ο όρος anomie περιγράφει μια κατάσταση όπου αυτό το πλαίσιο έχει καταρρεύσει, και οι στόχοι υπερβαίνουν πλέον κατά πολύ τα μέσα επίτευξής τους.

Αργότερα, ο αμερικανός κοινωνιολόγος Robert K. Merton χρησιμοποίησε τον όρο στα πλαίσια μιας θεωρίας για την αποκλίνουσα συμπεριφορά. Ο Merton έκανε μια διάκριση μεταξύ κοινωνικά καθορισμένων στόχων και θεσμικών μέσων επίτευξής τους. Οι κοινωνίες διαφέρουν ως προς την έμφαση που δίνουν είτε στους στόχους είτε στα μέσα. Κοινωνίες όπως οι σημερινές, που δίνουν μεγάλη έμφαση στους στόχους που οφείλουμε να επιτύχουμε αλλά όχι τόσο στα μέσα επίτευξής τους - δημιουργείται έτσι ένα αγεφύρωτο και διευρυνόμενο χάσμα μεταξύ στόχων και μέσων - ωθούν, σύμφωνα με τη θεωρία του Merton, τους ανθρώπους να χρησιμοποιήσουν τα πιο αποδοτικά μέσα επίτευξης αυτών των στόχων, ασχέτως από το αν είναι νόμιμα ή όχι.

Νομίζω ότι ένας πολύ διαδεδομένος στόχος προς επίτευξη που θέτουν οι σημερινές δυτικές κοινωνίες είναι ο πλουτισμός και η απόκτηση οικονομικής δύναμης. Αν έρθουμε στην Ελλάδα, ποιος δε θα' θελε να οδηγεί μια Porsche Cayenne, να έχει το εξοχικό του μπροστά στη θάλασσα στο Πήλιο ή τη Χαλκιδική, το σκάφος του να πηγαίνει στα ανοιχτά και πάει λέγοντας - ή μάλλον αγοράζοντας. Παρατηρούμε, όμως, ότι ενώ πολλοί θα ήθελαν να αποκτήσουν τα παραπάνω και πολλά περισσότερα, πολύ λίγοι διαθέτουν τα μέσα για να τα αποκτήσουν. Ίσως αυτό το χάσμα, όπως το περιέγραψα προηγουμένως, εξηγεί γιατί γίνεται τέτοιος σκοτωμός στο Super Deal και γιατί κάνει τέτοιες τηλεθεάσεις. Όπως ίσως φωτίζει και τους λόγους για τους οποίους τόσος κόσμος παίζει τζόκερ, λόττο, προπό αλλά και στο χρηματιστήριο. Πιστεύω ότι μετά το θάνατο του Θεού όπως είπε και ο Nietzsche - χωρίς αυτό να αποτελεί άποψη υπέρ του μακαρίτη - και τη μειωμένη επιρροή της θρησκείας σήμερα ως περιοριστικού πλαισίου για τις ανθρώπινες επιθυμίες ζούμε, εδώ και αρκετές δεκαετίες, μια κατάσταση που μπορεί να περιγραφεί με τον όρο anomie. Οι στόχοι και οι επιθυμίες εκτοξεύονται στα ύψη - εφόσον κεντρική θέση στο σημερινό καπιταλιστικό φαντασιακό κατέχει η φαντασιακή σημασία του να "γίνεις κάποιος" με τζιπ, εξοχικό και σκάφος όσο γίνεται πιο γρήγορα και ανέξοδα - αλλά τα νόμιμα, θεσμικά μέσα επίτευξής τους για όσους βρίσκονται στο κυνήγι τους, καθίστανται όλο και πιο πενιχρά.

Δώσε κι εμένα μαμά

Διαβάζω στο πολύ ενδιαφέρον blog της γενιάς των 700 ευρώ ότι στη σημερινή Ελλάδα ένας στους τρεις τριαντάρηδες συντηρείται οικονομικά από τους γονείς του αλλά και ότι σχεδόν ένας στους τρεις παντρεμένους συνεχίζει να μένει με τους γονείς. Βρισκόμαστε μπροστά - ανήκουμε - στην πρώτη γενιά Ελλήνων που βγάζουν λιγότερα από τους γονείς τους. Όχι όλοι βέβαια και όχι σε όλες τις περιπτώσεις, αλλά σε ανησυχητικά μεγάλο ποσοστό, πολλοί 30άρηδες - εφόσον βέβαια εργάζονται και δεν είναι άνεργοι ή ημιαπασχολούμενοι - δύσκολα μπορούν να συναγωνιστούν σε αποδοχές τη σύνταξη των γονιών τους. Γι' αυτό και αναγκάζονται, αντί να βοηθάνε οι ίδιοι τους γέροντες γονείς τους, όπως συνήθως συνέβαινε στο παρελθόν, να δέχονται από αυτούς όποια βοήθεια μπορούν να τους προσφέρουν. Και όλα αυτά παρά το γεγονός ότι στη συντριπτική τους πλειοψηφία οι σημερινοί 20άρηδες, 30ρηδες, 40ρηδες είναι πιο μορφωμένοι, κάποιες φορές πιο καλλιεργημένοι και με περισσότερες δεξιότητες από τους εύπορους γονείς τους. Οι τελευταίοι, αν και υστερούν σε μόρφωση και δεξιότητες σε σχέση με τα παιδιά τους, απολαμβάνουν συντάξεις που οι γιοί και οι κόρες τους ενδεχομένως δε θα δουν ποτέ, σε μια Ελλάδα που παρ'όλα αυτά συνεχίζει να γερνάει, και πληθαίνει κυρίως χάρη στην εισροή μεταναστών. Αυτό δε σημαίνει βέβαια ότι δεν τους αξίζουν, στους ταλαιπωρημένους γονείς, συντάξεις που τους επιτρέπουν να ζήσουν με αξιοπρέπεια όσα χρόνια τους μένουν. ΚΑΙ τις αξίζουν ΚΑΙ καλώς τις παίρνουν. Είναι όμως θλιβερό, να μην μπορούν να ζήσουν με αντίστοιχη αξιοπρέπεια - και στοιχειώδη αυτοεκτίμηση - τα πολλά περισσότερα χρόνια που έχουν μπροστά τους τα παιδιά τους.

Μαθητικές παρελάσεις

Οι μαθητικές παρελάσεις καθιερώθηκαν από τον Ιωάννη Μεταξά πριν 71 χρόνια. Την 25η Μαρτίου 1936 μαθητές σχολείων καλούνται να παρελάσουν ενώπιον του βασιλιά και του Μεταξά, και έκτοτε καθιερώνονται από τον τελευταίο. Καμάρωνε ο Μεταξάς τις φάλαγγες της ΕΟΝ (Εθνική Οργάνωση Νεολαίας), στην οποία είχε υποχρεώσει να συμμετέχουν όλους τους νέους 8-25 ετών, αναγκάζοντάς τους μάλιστα να χαιρετούν χιτλερικά και να δίνουν όρκο ότι θα διαφύλασσαν την πίστη στον Θεό, στον Βασιλέα, στην Πατρίδα, στον διάδοχο, και ένιωθε ρίγη συγκίνησης και ενθουσιασμού να τον διαπερνούν. Καλά όλα αυτά για το 1936 και το γερο-Μεταξά, που ονειρευόταν τον "Γ΄ Ελληνικό Πολιτισμό" του. Σήμερα όμως θυμίζουν περισσότερο παλιά έπιπλα σ' ένα αναπαλαιωμένο νεοκλασικό, του οποίου γενιές και γενιές νέων ενοίκων βαρέθηκαν να πετάξουν κι έτσι παραμένουν στη θέση τους - όσο περνά μάλιστα ο καιρός όλο και λιγότεροι τολμούν να τα αγγίξουν. Κάπως έτσι νομίζω ότι λειτουργούμε στην Ελλάδα, τη μόνη χώρα της Ε.Ε. (απ' όσο γνωρίζω) όπου γίνονται μαθητικές παρελάσεις: δεν πετάμε τίποτα γιατί - που ξέρεις; - κάπου, κάποτε μπορεί και να χρειαστεί.

ΥΓ: Θα πρότεινα σχετικά να διαβάσουν μικροί αλλά και μεγάλοι το Καπλάνι της Βιτρίνας της Άλκης Ζέη: συναρπαστική διήγηση, διαχρονικά μηνύματα, καταγραφή μιας εποχής μοναδική, που επιτρέπει ακόμη και σ' ένα παιδί να ταξιδεύσει με ζωντανό ενδιαφέρον και περιέργεια στην Ελλάδα του Μεταξά. Αξέχαστο.

Δέκα χρόνια χωρίς τον Κορνήλιο Καστοριάδη

Με αφορμή τα δέκα χρόνια από το θάνατό του, στον Κορνήλιο Καστοριάδη είναι αφιερωμένο το φετινό συνέδριο «ΚΑΒΑΦΕΙΑ 2007», που οργανώνει η "Σύγχρονη Δελφική Αμφικτυονία" και η Πανελλήνια Ομοσπονδία Ενώσεων Συντακτών (ΠΟΕΣΥ). Το συνέδριο - αφιέρωμα "Κορνήλιος Καστοριάδης: Ο Στοχαστής της αυτονομίας", θα πραγματοποιηθεί 2 – 4 Νοεμβρίου στο αμφιθέατρο «Λεων. Ζέρβας», του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών Βασ. Κωνσταντίνου 48.

Εδώ το πρόγραμμα του συνεδρίου (συμμετέχει και ο γράφων).