Περί σύγχρονων Ελλήνων

Αποσπάσματα από δύο άρθρα-ψυχογραφήματα του σύγχρονου Έλληνα της ψυχαναλύτριας Άννας Ποταμιάνου, όπως δημοσιεύτηκαν στην εφημερίδα Μεσημβρινή: τα βρήκα εξαιρετικά εύστοχα στις διαπιστώσεις τους και θεωρώ ότι ενόψει εκλογών αποκτούν μια επιπλέον επίκαιρη αξία:

Θα μπορούσε κανείς... να διερωτηθεί, γιατί υπάρχουν τόσο λίγες μελέτες για την ψυχική δομή και για τους τύπους συμπεριφοράς των ανθρώπων του τόπου μας; Γιατί αντίθετα από ό,τι συμβαίνει σε άλλα κράτη της Ευρώπης, η ψυχολογία των Ελλήνων έχει λίγο απασχολήσει όσους διευθύνουν τις τύχες του τόπου;
Τα αίτια είναι πολλά, έχουν κατά καιρούς συζητηθεί, αλλά ξεφεύγουν από το πλαίσιο αυτού του δημοσιεύματος. Παραμένει το γεγονός ότι όντας άνθρωποι βαθιά αντιφατικοί, οι 'Ελληνες αναζητούμε τη λύση των αντιφάσεων έξω από εμάς και λίγο νοιαζόμαστε να γνωρίσουμε τις αμφιθυμικές μας τάσεις ή να αξιολογήσουμε τις δυνατότητες αποδόσεώς μας στους διάφορους τομείς της ζωής. Είμαστε υπέρ της κρατικής αναδιοργανώσεως και κατά των αποφάσεων που θα εξασφάλιζαν υπεύθυνη απόδοση των δημοσίων λειτουργών.
Θέλουμε να εξασφαλίσουμε ένα μέλλον που θα κατοχυρώνεται από αξιοκρατικά κριτήρια επιλογής στελεχών, αλλά προβλέπουμε να μην αποχωρισθεί κανείς των κεκτημένων. Είμαστε υπέρ της αναμορφώσεως της Παιδείας και εναντίον κάθε μέτρου που θα εξασφάλιζε ότι μαθητές, σπουδαστές, αλλά και καθηγητές θα μπορούσαν να εργαστούν με συνέπεια. Είμαστε κατά της αταξίας και υπέρ των ατακτούντων - κατά της τρομοκρατίας και υπέρ των τρομοκρατών.
Ωστόσο, καμιά πρόταση, πολιτική ή κοινωνική, δεν είναι δυνατόν να συναντήσει την επιτυχία, όσο χωλαίνει η αναγνώριση εαυτού και όσο αναπαυόμαστε μέσα στην άγνοια ή στον παραμερισμό της ψυχικής πραγματικότητας των ανθρώπων του τόπου.

'Ελεγα παλαιότερα (1) ότι μιλώντας με τον κάθε 'Ελληνα εντυπωσιάζεται κανείς από τη λογική του, την εμπεριστατωμένη κριτική για ανθρώπους και πράγματα, συχνά την οξυδέρκεια. Εκείνος που μιλάει, δείχνει να ξέρει τι θέλει, τι πρέπει να γίνει και τι δεν γίνεται - πώς θα έπρεπε να είναι τα πράγματα - ποιοι παράγοντες είναι αιτίες των κακών κ.λπ.
'Ομως, παρατηρώντας πράξεις και συμπεριφορές, επιβάλλεται στον παρατηρητή η διαπίστωση ότι μικρή σχέση υπάρχει ανάμεσα σε όσα λέμε και σε όσα κάνουμε. Η λογική της σκέψης δεν ελέγχει τις πράξεις - η συνέχεια του λόγου μας δεν εγγράφεται στη δράση - οι έννοιες παίρνουν άλλο νόημα όταν πρόκειται για τον εαυτό μας, για τους πολύ δικούς μας και άλλο όταν πρόκειται για τους ξένους.
Διαπιστώνουμε τα κακώς έχοντα και συγχρόνως συνεχίζουμε σαν να μη συμβαίνει τίποτα.
Ο διαχωρισμός ανάμεσα στο λόγο και στις πράξεις είναι τόσο εμφανής, όσο εμφανείς είναι και οι διχοτομήσεις στην αντίληψη των γεγονότων, ανάλογα με το αν τα ζητούμενα μας αφορούν άμεσα ή όχι. Οι ίδιοι άνθρωποι που εξανίστανται για το «ρουσφέτι» στην πολιτική ζωή, δεν διστάζουν να το απαιτούν, όταν προσδοκούν προσωπική εξυπηρέτηση. Τα ίδια άτομα που κάνουν αγώνες για την αξιοκρατική επιλογή των προσώπων στις διάφορες θέσεις, είναι εκείνα που την καταργούν πανηγυρικά. Είμαστε πάντα εναντίον κάθε πιέσεως, για να αποδείξουμε όταν έρθει η ώρα ότι κάθε 'Ελληνας που αποκτά εξουσία μεταβάλλεται σε ένα δικτάτορα, συχνά ανέμελα σαδιστικό.
'Ολα αυτά είναι γνωστά. Αυτό που είναι ίσως λιγότερο γνωστό είναι ότι τα χαρακτηριστικά αυτά δεν είναι τυχαία. Συνδέονται με ένα επίπεδο λειτουργίας του ψυχικού οργάνου που διέπεται από ναρκισσιστική ευθραυστότητα, από αδυναμία στη συγκράτηση της ευθύνης και της ενοχής μέσα στον ψυχικό χώρο, με συνακόλουθο αποτέλεσμα τη λειτουργία βάσει της προβολής (τοποθέτηση της ευθύνης έξω, οπότε κάποιος άλλος μας φταίει) και των διχοτομήσεων, που επιτρέπουν το δεξί μας χέρι να πράττει αλλιώτικα απ' ό,τι το αριστερό.
Η διχοτόμηση ανθεί στις σχέσεις μας: κάθε 'Ελληνας θα γίνει, όπως λέμε, «χίλια κομμάτια» για να βοηθήσει τον φίλο του, τον συγγενή του, τον γνωστό - δεν κινητοποιείται, όμως, εύκολα για να εξυπηρετήσει κάποιον με τον οποίο η σχέση δεν είναι στενή και προσωπική.
Η εξουσία αμφισβητείται, αλλά ταυτοχρόνως γίνεται αποδεκτή, όταν υπάρχει η προσωπική σχέση. Τότε φθάνει να δει κανείς το φαινόμενο, ο αρχηγός να εξαπατά, να μας εκθέτει, να προσβάλλει το αίσθημα της κοινής λογικής, να αραδιάζει τα ψέματα και εμείς να ακολουθούμε.
Στην ιδιωτική ζωή, το παιδί που αγαπάμε, ο φίλος ή ο συνάδελφος που προστατεύουμε, ποτέ δεν έχουν άδικο - δεν πρέπει δε και να υποστούν τις συνέπειες των πράξεών τους. Πόσες φορές οι επαγγελματικοί σύλλογοι ξεσηκώνονται να προστατεύσουν αυτούς ακριβώς που χρειάζεται να ελέγξουν. «Παρασύρθηκαν», «ήταν η κακιά ώρα», «τον ανάγκασαν να φερθεί έτσι». Κάποιος άλλος, λοιπόν, φταίει και ο μηχανισμός της προβολής (τοποθέτηση έξω από το δικό μας χώρο και μακριά από την προσωπική ευθύνη) είναι από τους συνηθέστερους μηχανισμούς που μεταχειρίζεται ο 'Ελληνας, χωρίς βέβαια και να το αναγνωρίζει.
Αντίστοιχα πάσχουν οι εσωτερικεύσεις. 'Ετσι συνήθως αχρηστεύεται η πείρα των προηγουμένων - αρνιόμαστε ό,τι δεν έχει ξεκινήσει από μας - ξηλώνουμε ό,τι έχει ήδη κτιστεί. Το «κοινό καλό», ως έννοια απρόσωπη, εσωτερικευμένη, δεν γίνεται κανόνας της συμπεριφοράς μας, ούτε ο νόμος δείχνει να λειτουργεί ως έννοια που έχει ενταχθεί μέσα μας. Απόδειξη ότι έχουμε ανάγκη η εξουσία να είναι παρούσα, συγκεκριμένη και προσωποποιημένη, ώστε να τη σεβόμαστε -- ή για να μας κρατάει ο φόβος της -- όσο εξάλλου και για να την προκαλούμε.
Για την εξάρτηση των Ελλήνων από τις μορφές αυθεντίας, παρά τις στο έκδηλο επίπεδο ανεξάρτητες συμπεριφορές, έχουν δοθεί διάφορες ερμηνείες. Ερμηνείες ιστορικές, κοινωνικοοικονομικές, ψυχολογικές. Παραμένει το γεγονός ότι εξακολουθούμε να λειτουργούμε σε χνάρια που δείχνουν ότι οι ικανότητες του ψυχισμού μας να διαπλέκει, να εντάσσει, να κρίνει και να ενεργεί αυτόματα δεν είναι ιδιαίτερα τονισμένες. Μ'αυτά τα δεδομένα εξιδανικεύουμε ή μισούμε τους εκάστοτε πολιτικούς μας εκπροσώπους, τις εκάστοτε μορφές εξουσίας, περιμένοντας πάντοτε κάποιον «σωτήρα» και χρησιμοποιώντας εκάστοτε άλλους ως αποδιοπομπαίους τράγους.
Εκείνο που αγνοούμε είναι τους τυφώνες που κινούνται μέσα μας. Κάτι που ήδη γνώριζε ο Σωκράτης (Φαίδρος, 230). Ζούμε χωρίς επίγνωση την αλλοτρίωση του ψυχικού μας χώρου από τις κινήσεις της προβολής, από τις διχοτομήσεις και από καταναλωτικές πρακτικές που βραχυκυκλώνουν τις νοητικές διεργασίες και φτωχαίνουν τη σκέψη μας, έτσι που να αδυνατούμε να ιεραρχήσουμε προτεραιότητες. Αποδεχόμαστε μια κοινωνικοπολιτική πραγματικότητα που μας συντρίβει και αναζητούμε λύσεις εκεί που φωλιάζει το ανέφικτο. Γιατί αλήθεια, οι πολιτικοί μας ηγέτες δεν είναι δυνατόν να είναι αλλιώτικοι από τον καθένα μας. Η ατονία της κοινοβουλευτικής ζωής, η υποβάθμιση της νομοθετικής εξουσίας, η σιωπηλή συναίνεση στο δεσποτισμό των αρχηγών είναι συνακόλουθα του άγχους ενός πολιτικού κόστους που θα σήμαινε κατάφαση στην πιθανότητα απώλειας της εξουσίας. Αλλά την εξουσία ο κάθε 'Ελληνας δεν την αποχωρίζεται, όχι όμως μόνον -- όπως συνήθως λέγεται -- για να την εκμεταλλευθεί. Θέλει την κατοχή της, γιατί πραγματικά πιστεύει ότι είναι ο καλύτερος.
Θα μπορούσε κανείς να ρωτήσει: «Μα τι το διαφορετικό σε μας, αφού παρόμοια συμβαίνουν παντού;». Η απάντηση είναι απλή και δεν αφίσταται των όσων λέω.
Εγώ ενδιαφέρομαι πολύ για το «δικό μου» κήπο. Τι φρούτα βγάζει, πώς μεγαλώνουν τα λουλούδια του, τι αγριόχορτα μπορεί να τα πνίξουν. Και σκέπτομαι: πώς θα επιζήσουν τα φυτά μου μέσα στην αγριάδα και στην αδιαφορία που τα περιβάλλει εντός και εκτός; Και με ολοένα καινούργια κτήματα να έρχονται να προεκτείνουν τα δάση του γείτονα;... Και από το δικό μου περιβόλι να φεύγουν τα πουλιά.
(1) Βλ. εφημερίς «Καθημερινή» 8.1.1985: «Σκέψεις γύρω από μια ψυχική δομή» και 21.7.1985: «Κόμμα και Κράτος: για ποιους και από ποιους».

Λίγη ενδοσκόπηση ποτέ δεν έβλαψε κανέναν. Και καλό είναι να γνωρίζουμε λίγο ποιοί είμαστε, πρωτού αποφασίσουμε προς τα που επιθυμούμε να πορευτούμε.

Ημερολόγιο διακοπών μέρος ΙΙ: Ισπανία-Καταλονία

Ας αρχίσω και πάλι με τα θετικά, δηλαδή τους ανθρώπους που γνωρίσαμε στον ξενώνα μας: δύο συμπαθέστατοι Βέλγοι, οι Γερμανοί ιδιοκτήτες, ένα νιόπαντρο ζευγάρι, η κοπέλα Ιρλανδή το αγόρι Γερμανός, μια αξιοπρεπέστατη οικογένεια Άγγλων, αλλά και εκτός ξενώνα ο Ολλανδός πρώην κλόουν που μας ξενάγησε σ' ένα μικρό οινοποιείο ως εκεί υπεύθυνος δημοσίων σχέσεων. Μας άρεσαν πολύ και τα κρασιά που δοκιμάσαμε στην περιοχή, στο οινοπαραγωγικό Penedès, ακόμα και τα λευκά που προσωπικά δεν τα είχα σε τεράστια υπόληψη. Στα θετικά πρέπει να συμπεριλάβω και την πόλη του Gaudi, τη Βαρκελώνη, στα αρνητικά όμως το πλήθος τουριστών που την κατακλύζει. Αρνητικό επίσης το φαγητό, το χειρότερο - και από άποψης τιμής - των τριών χωρών ή ίσως απλά πήγαμε στα λάθος μέρη. Δε μας άρεσε και το κατεστραμμένο από τους οικοδομικούς γερανούς τοπίο: ολόκληρη η Καταλονία έμοιαζε να χτίζεται, παντού γερανοί και φορτηγά που μετέφεραν οικοδομικά υλικά. Επίσης, σε σύγκριση με την Ιταλία αλλά και τη Γαλλία, η Καταλονία αποδείχτηκε πιο αφιλόξενη, τουλάχιστον από άποψη έλλειψης υποδομών σε καταλύματα: παιδευτήκαμε απίστευτα μέχρι να βρούμε πρόσβαση στο internet και στη συνέχεια κατάλυμα, και μάλιστα ύστερα από τις είκοσι ώρες συνεχούς οδήγησης που ανέφερα στο προηγούμενο post - αφήστε που οι Καταλανοί δε μιλούσαν λέξη αγγλικά.

Sant Martí Sarroca, ένα χωριό κοντά στον ξενώνα μας.



Και μια εκκλησία σ' ένα λόφο πάνω από το χωριό.



Λεπτομέρειες από τη Sagrada Família, τον καθεδρικό ναό που δεν πρόλαβε να ολοκληρώσει ο Gaudi στη Βαρκελώνη. Διαισθάνομαι ότι δεν θα του πολυάρεσαν τα αυτόματα μηχανήματα πώλησης γκοφρετών και αναψυκτικών που έστησαν εντός του οι Ισπανοί, που για να τα δεις πρέπει να πληρώσεις και 8 ευρώ είσοδο. Κατά τα άλλα το εσωτερικό είναι ένα απέραντο εργοτάξιο.

Στο περίφημο μοναστήρι του Montserrat, λίγο έξω από τη Βαρκελώνη.

Μικρό οινοποιείο στο Penedès. Ο Ολλανδός που μας ξενάγησε μιλούσε έξι γλώσσες, γύριζε την Ευρώπη για είκοσι χρόνια ως κλόουν, σε τσίρκο μάλιστα γνώρισε και την Ιταλίδα γυναίκα του. Στην Ισπανία βρέθηκε αρχικά για να γνωρίσει ένα διάσημο κλόουν και ξεκινώντας να εργάζεται στα αμπέλια της περιοχής κατέληξε υπεύθυνος δημοσίων σχέσεων του οινοποιείου της φωτογραφίας.

Περπατώντας στη Βαρκελώνη.

Στο Μουσείο Νταλί στη Figueras κοντά στα Γαλλικά σύνορα.

Εξώπορτα σπιτιού που θυμίζει πολύ Gaudi, σε ένα χωριό πραγματικό έργο τέχνης κοντά στη Figueras.



Παραθεριστικά σπιτάκια στην παραλία του Garraf κοντά στη Βαρκελώνη: απερίγραπτη η αίσθηση να κάνεις μπάνιο απευθείας στη Μεσόγειο.

Ημερολόγιο διακοπών μέρος Ι: Ιταλία

Άρτι αφιχθής από τρεις εβδομάδες οδικής περιήγησης μετά της συζύγου στην Ευρώπη, σκέφτηκα να μοιραστώ μαζί σας μερικές εντυπώσεις και φωτογραφίες από τη μοναδική αυτή εμπειρία. Η περιήγηση ξεκίνησε από την Ιταλία, συνεχίστηκε στην Ισπανία και κατέληξε στη Γαλλία. Μέσο μεταφοράς: το τζιπάκι μας, και μέσο εύρεσης (αγροτουριστικών) καταλυμάτων το internet. Η διαδρομή που ακολουθήσαμε απλή: από την Ηγουμενίτσα με πλοίο στην Ανκόνα και από εκεί στην Τοσκάνη για μια εβδομάδα. Μετά, μέσω νότιας Γαλλίας φθάσαμε στην Ισπανία για παραμονή μιας εβδομάδας στην Καταλονία - μιλάμε για είκοσι ώρες συνεχούς οδήγησης από την Τοσκάνη με τελικό προορισμό τη Βαρκελώνη: ναι, αγαπητοί μου, εδώ τα είδα όλα - και συγκεκριμένα στο Penedès, μια οινοπαραγωγική περιοχή κοντά στη Βαρκελώνη. Στη συνέχεια, η τρίτη και τελευταία εβδομάδα στη Νότια Γαλλία στη Γαλλική Ριβιέρα.

Και λίγα λόγια για το οδοιπορικό, μετά από παράκληση της niemandsrose: 6 ώρες χρειάζεται περίπου κανείς με το αυτοκίνητο από Θεσσαλονίκη για Ηγουμενίτσα (του χρόνου που θα ολοκληρωθεί η Εγνατία θα μειωθεί στο μισό ο χρόνος αυτός), 16 ώρες στο πλοίο από Ηγουμενίτσα για Ανκόνα, τρεις περίπου ώρες από Ανκόνα για Τοσκάνη. Απαραίτητοι 2 τουλάχιστον χάρτες ελλείψει GPS: Ευρώπης και Ιταλίας (εννοείται υπάρχει και χάρτης Ελλάδας). Στην Ιταλία όπως και στη Γαλλία και την Ισπανία έχει κανείς βασικά δύο επιλογές: να επιλέξει τον γρήγορο δρόμο (autostrada στην Ιταλία) από τον οποίο όμως δε βλέπει τίποτα, χάνει το τοπίο και τα γραφικά χωριά, ή να επιλέξει επαρχιακούς δρόμους όπου ούτε πληρώνει και απολαμβάνει και τη θέα, αλλά αν η απόσταση που έχει να καλύψει είναι μεγάλη (πχ από τη μία χώρα στην άλλη) του κοστίζουν πολύ σε χρόνο. Εμείς επιλέξαμε περισσότερο επαρχιακούς δρόμους στις σχετικά μικρές καθημερινές διαδρομές και τους ταχείας κυκλοφορίας για τη μετάβαση από τη μία χώρα στην άλλη και την κάλυψη μεγάλων διαδρομών (άνω των 60 χλμ ας πούμε). Ο γενικός κανόνας είναι ότι όσο περνά ο καιρός 'πονηρεύει' κανείς και μαθαίνει να συνδυάζει ταχείας και βραδείας κυκλοφορίας δρόμους ανάλογα την περίπτωση, τα μποτιλιαρίσματα της ημέρας και άλλους τέτοιους παράγοντες. Γενικά καλό είναι να αποφεύγει τα μποτιλιαρίσματα στους ταχείας κυκλοφορίας (πέσαμε σε τέτοιες ουρές δέκα χιλιομέτρων στη Γαλλία, στη μεγάλη έξοδο των Γάλλων, ουρές από τον ένα σταθμό διοδίων στον άλλο) γιατί μπορεί να μη βρεί εύκολα δρόμους διαφυγής.

Μέρος πρώτο λοιπόν: Ιταλία - Τοσκάνη.

Ας αρχίσω από τα θετικά, όπερ σημαίνει το φαγητό - ευχαριστήθηκα πίτσες - και το καλό κρασί, ιδίως στην περιοχή Chianti στο κέντρο της Τοσκάνης. Επίσης, πλούσιες υποδομές σε αγροτουρισμό. Το συγκεκριμένο κατάλυμα που μείναμε ήταν ένα παλιό σπίτι ευρύχωρο, με δύο υπνοδωμάτια και δική του πλήρως εξοπλισμένη κουζίνα, στην ΠΟΛΥ λογική τιμή των 70 ευρώ το βράδυ. Από τις τρεις χώρες, η Ιταλία μακράν καλύτερη σε πλήθος και ποικιλία αγροτουριστικών καταλυμάτων. Και βέβαια, το θετικότερο απ' όλα, η πανέμορφη Τοσκάνη με τις απέραντες εκτάσεις με τα ηλιοτρόπια και τα αμπέλια, τα γραφικά χωριουδάκια και τις παλιές καστρόχτιστες πόλεις, που βλέπετε στις φωτογραφίες που ακολουθούν.
Στα αρνητικά πρέπει να συμπεριλάβω το γεγονός ότι οι Ιταλοί οδηγούν τα αυτοκίνητά τους στα όριά τους σαν τρελοί και μάλιστα με ανοιχτά τα φώτα μέρα μεσημέρι - που να τολμήσω να πιάσω με το τζιπάκι αριστερή λωρίδα στην autostrada. Επίσης, πολύ ακριβή η βενζίνη - γύρω στο 1.30 το λίτρο η αμόλυβδη - και τα διόδια, τα οποία μαζί με της Γαλλίας ήταν τα ακριβότερα, σε σημείο που αρχίζει να ψάχνει κανείς επαρχιακούς δρόμους για να γλιτώσει.

Ο τόπος διαμονής μας: Castiglion Fiorentino κοντά στο Arezzo.

San Gimignano. Να προσθέσω ότι στο παραμικρό ιταλικό χωριό και κωμόπολη υπήρχε απόλυτα ελεγχόμενη στάθμευση, πράγμα που πιστεύω ενισχύει οικονομικά το μέρος και το σώζει από την αναρχία που συναντά κανείς στην Ελλάδα.

Τυπικό Τοσκανικό τοπίο: στην καρδιά του Chianti.

Δοκιμάζοντας και αγοράζοντας κρασί στο Castellina in Chianti.

Palazzo del Campo στη Σιένα.

Από τα πιο όμορφα σπίτια της Τοσκανικής υπαίθρου.

Και τα πανταχού παρόντα ηλιοτρόπια.


















Montepulciano, με το καλό κόκκινο κρασί.



Η άλλη Φλωρεντία.


















Pienza, η πατρίδα του καλύτερου Πεκορίνο.



Στα ψηλά της Cortona, λίγο μετά το ηλιοβασίλεμα.

Arezzo.



Μετά από τόσες ώρες οδήγησης στην Ιταλία έγερνα λιγάκι, σαν το γνωστό κτίριο.

To blog πάει διακοπές

Μάλιστα καλά διαβάσατε, είπα κι εγώ ο άνθρωπος να μαζέψω τα λιγοστά μου μπλουζάκια και μαγιό, να φορέσω το ολοκαίνουργιο καπελάκι μου και να πάω κάπου να ξεχαστώ. Μέχρι τις αρχές με μέσα Αυγούστου. Και για να αποφύγουμε τις ομαδικές αυτοκτονίες από τους χιλιάδες φανατικούς φίλους και αναγνώστες του blog, σπεύδω να δηλώσω ότι το κατάστημα διαθέτει και... laptop. Έτσι θα έχω τουλάχιστον τη δυνατότητα να απαντώ στα αναμενόμενα χιλιάδες σχόλια διαμαρτυρίας από επισκέπτες με σύνδρομο στέρησης που θα αναρωτιούνται τι απέγιναν τα αγαπημένα τους post. Και στα δικά σας!

Δέκα χρόνια χωρίς τον Κορνήλιο Καστοριάδη

Φέτος συμπληρώνονται δέκα χρόνια από το θάνατο του Κορνήλου Καστοριάδη. Με αυτή την αφορμή, ένα δεύτερο σχετικό post. Μόλις κυκλοφόρησε λοιπόν από τις εκδόσεις Ύψιλον/βιβλία ο παραπάνω αφιερωματικός τόμος. Εντός του βρίσκουμε ενταγμένα σε τρεις ενότητες - "Ψυχή", "Λόγος", "Πόλις" - δεκαεπτά δοκίμια παλαιότερων αλλά και νεότερων διανοητών και επιστημόνων που, όπως αναφέρει και η Καθημερινή στο δημοσίευμα που δίνω σε link παρακάτω, "συνομιλούν με το έργο και τη σκέψη του Κ. Καστοριάδη, συμπληρώνουν, αναλύουν, εμβαθύνουν, επεκτείνουν, ή, ακόμα, διαφωνούν". Ας μου επιτραπεί να προσθέσω ότι η σκέψη του Καστοριάδη ήταν και παραμένει παγκόσμιας απήχησης και οι ανησυχίες του αναλλοίωτα επίκαιρες. Η παρουσία του βαθυστόχαστου αλλά και ζωηρού, κριτικού αλλά και ζωογόνου πνεύματός του δέκα χρόνια μετά το θάνατό του αντιπροσωπεύει μια όαση αξιόλογης δημιουργίας στην εποχή της ανόδου της ασημαντότητας όπως ο ίδιος είχε τονίσει και της σπάνης διαυγούς σκέψης και δημιουργών πνευμάτων.

Εδώ το δημοσίευμα της Καθημερινής.

Όλα είναι δρόμος

Ο ζωγράφος: Παναγιώτης Τέτσης

Καμιά φορά η ζωή μας αναγκάζει να τρέξουμε. Σε αγώνες στημένους, με δανεικά ή ακόμη και κλεμμένα έπαθλα, και νικητές προδιαγραμμένους. Όταν αυτό συμβαίνει όχι σε ένα αλλά σε περισσότερα του ενός μετερίζια, λίγος χρόνος μένει για ενασχόληση με σκοπούς πιο ευγενείς, όπως το blog, που απαιτούν ψυχική νηνεμία. Μέχρι να...καταλαγιάσουν οι δυνατοί άνεμοι και να βρεθεί φιλικό λιμάνι, όλα παραμένουν ρευστά και ακαθόριστα. Προς το παρόν, ο χρόνος λίγος, και γεμάτος αποπνικτική καθημερινότητα. Έρχονται μέρες καλύτερες.

Η Ελλάδα που χάθηκε

Μεγάλωσα στην Αθήνα, τέλη της δεκαετίας του '70 και κυρίως αρχές και μέσα αυτής του '80. Θυμάμαι τους χειμώνες μας πήγαιναν οι γονείς μου εμένα και την αδερφή μου στην Πάρνηθα, για χιονοπόλεμο. Αλλά και να μην πηγαίναμε, ξέραμε ότι ήταν εκεί και θα μας περίμενε για την επόμενη επίσκεψη. Τα καλοκαίρια τα περνάγαμε σε ένα παλιό προσφυγικό σπίτι με μεγάλο κήπο που είχε πρωτοκατοικηθεί από τη μικρασιάτισα προγιαγιά μου, στην Εύβοια. Κάθε Ιούλιο γιόρταζα τα γενέθλιά μου στον κήπο του με τους μικρούς μου φίλους. Το σπίτι ήταν δίπλα στον κεντρικό δρόμο κι έτσι μας δινόταν η ευκαιρία όλο το καλοκαίρι, σκαρφαλωμένοι στη μάντρα, να βγάζουμε το άχτι μας πετώντας σύκα στα διερχόμενα αυτοκίνητα, που κόβαμε από μια μεγάλη συκιά του κήπου. Τα βράδια πηγαίναμε καμιά φορά και στα δύο σινεμά του χωριού και βλέπαμε καουμπόικα, καράτε και άλλα τέτοια. (Σήμερα, αν και το χωριό έγινε πια κωμόπολη, δεν διαθέτει κανένα σινεμά.) Εκτός από την Εύβοια όμως, οι γονείς μου μας πήγαιναν και σε κανα-δυό νησιά του Αιγαίου κάθε καλοκαίρι. Δεν είχαμε βέβαια κανένα μεγάλο εισόδημα ως οικογένεια - ο πατέρας μου δημόσιος υπάλληλος και η μητέρα μου χωρίς πλήρη απασχόληση -, αλλά ζούσαμε μια χαρά. (Άλλο αν σήμερα μια τετραμελής οικογένεια ΚΑΙ με τους δύο γονείς εργαζόμενους δύσκολα αντέχει μια-δυο εβδομάδες διακοπές το χρόνο, στις καλύτερες των περιπτώσεων, μετρώντας και το παραμικρό έξοδο.) Τότε μάλιστα υπήρχαν ακόμη εποχές: το φθινόπωρο με τις βροχές του και τα πρώτα κρύα εκεί κατά το Νοέμβρη, ο χειμώνας ψυχρός και μακρύς με τον απαραίτητο χιονοπόλεμο που τον περιμέναμε ανυπόμονα, η άνοιξη που μας περίμενε με τη σειρά της να την αναζητήσουμε με τα χρώματα και τα αρώματά της, και τα καλοκαίρια που ο καιρός σιγά-σιγά ζέσταινε, μέχρι που τέλη Ιουλίου και αρχές Αυγούστου με τις μεγαλύτερες ζέστες, περνάγαμε τις μέρες μας στη θάλασσα εκεί, μπροστά στο παλιό προσφυγικό σπίτι με τον μεγάλο κήπο - θάλασσα που σήμερα ούτε από μακριά δεν θέλει να την ξέρει κανείς.

Αλήθεια, πού πήγε η Ελλάδα των παιδικών μου χρόνων;

Περί σύγχρονης τέχνης

Με αφορμή τα όσα συνέβησαν πρόσφατα στην έκθεση Art Athina και τις σχετικές συζητήσεις περί λογοκρισίας στην τέχνη, μερικές σκόρπιες σκέψεις. Νομίζω ότι στη ζωγραφική τουλάχιστον, τα πράγματα άλλαξαν ανεπανόρθωτα όταν στράφηκε από την απεικόνιση της εξωτερικής πραγματικότητας στην απεικόνιση του εσωτερικού κόσμου του καλλιτέχνη. Η στροφή αυτή έγινε αναγκαία με την εφεύρεση της φωτογραφίας και άλλων, ακριβέστερων μέσων απεικόνισης του εξωτερικού μας κόσμου. Έτσι, η ζωγραφική αναγκάστηκε να γίνει εσωστρεφής, προ(σ)καλώντας μας να ενδιαφερθούμε περισσότερο για το 'τι ήθελε να πει ο καλλιτέχνης' (δηλαδή για τον ίδιο τον καλλιτέχνη) και λιγότερο για το τι απεικονίζει το έργο του. Αυτή την κρίσιμη στην ιστορία της ζωγραφικής καμπή θα την έλεγα και αξιολογική, γιατί μετατοπίζει το θεμελιακό, για την αξιολόγηση ενός έργου, κέντρο βάρους από την απεικονιστική ικανότητα του ζωγράφου (όπως ίσχυε σε γενικές γραμμές μέχρι και τον 190 αιώνα) στην έκφραση του εσωτερικού του κόσμου ως ανθρώπου, που αποκτά αξία μεγαλύτερη από την οποιαδήποτε απεικονιστική ικανότητά του. Συνέπεια αυτής της καμπής ήταν - όπως λέει και ο Rorty στο παρακάτω απόσπασμα - να απομονωθεί ο κόσμος της τέχνης, για πρώτη φορά στην ιστορία της, από τον πολιτισμό στον οποίο ανήκει προκειμένου να εκφράσει ατόφιο τον εσωτερικό κόσμο του δημιουργού, χωρίς οφειλές ή υποχρεώσεις απέναντι στον πολιτισμό στον οποίο γεννήθηκε (σε τεράστια αντίθεση, π.χ., με την Αναγεννησιακή Ευρώπη, και τους 'στρατευμένους' στην υπηρεσία εύπορων πατρόνων καλλιτέχνες). Το ερώτημα που γεννάται σήμερα στον ανυποψίαστο έως και αδιάφορο πλέον άνθρωπο είναι το εξής: "γιατί πρέπει να με ενδιαφέρει το αποτέλεσμα της ψυχοθεραπείας του τάδε ή του δείνα δημιουργού όπως αποτυπώνεται στον καμβά του;". Μπορεί δηλαδή να αναρωτηθεί κανείς αν αξίζει τον κόπο η προσπάθεια να ανακαλύψει τις βαθύτατα εσωτερικές προθέσεις του δημιουργού ενός εκ πρώτης όψεως ακατανόητου (ως μέσου απεικόνισης) έργου. Και πού χαράζεται το όριο μεταξύ ψυχικής έφρασης - ατόφιας, χωρίς αμφιβολία, και αυθεντικής - όπως τη βλέπουμε στον καμβά και "τέχνης". Μήπως τελικά πρόκειται καθαρά για ζήτημα αυθαίρετου ορισμού, ανάλογα με τις δημόσιες σχέσεις του κάθε καλλιτέχνη και τις δυνατότητες που αυτές του παρέχουν προκειμένου να αναγνωριστεί η δουλειά του "αντικειμενικά" ως τέχνη; Τελικά, υπάρχει "αντικειμενικά" τέχνη και ξεκάθαρο κριτήριο για το τι συνιστά τέχνη και όχι απλά μέσο ψυχοθεραπείας για τον δημιουργό του; Ίσως μόνον ο χρόνος - και όχι το χρηματικό ποσό που πληρώσαμε για να το αποκτήσουμε - μπορεί να δώσει την απάντηση.

Κλείνοντας, δίνω το λόγο - χωρίς αυτό να σημαίνει ότι συμφωνώ, ιδίως με τον Καστοριάδη - σε δύο στοχαστές: ο πρώτος, ο Αμερικανός Richard Rorty που "έφυγε" πριν λίγες μέρες (8 Ιουνίου), είχε πει σε μια συνέντευξη: " Έχω αυτή την αόριστη αίσθηση ότι ο κόσμος της τέχνης έχει απομονωθεί τόσο από ο,τιδήποτε άλλο στο σύμπαν ώστε είτε ανήκεις σε αυτόν είτε στον υπόλοιπο κόσμο - κανείς δεν έχει το χρόνο να ανήκει και στους δύο". Ολόκληρη η συνέντευξη στην εξής διεύθυνση: http://www.lacan.com/perfume/rorty.htm.

Ο δεύτερος, ο "δικός μας" Κορνήλιος Καστοριάδης, που φέτος συμπληρώνονται δέκα χρόνια από το θάνατό του, είχε πει σχετικά: "Πρόσφατα, ήμουν στη Νέα Υόρκη και μου είπαν ότι υπάρχουν – δεν θυμάμαι ακριβώς τώρα – 2.000 με 4.000 γκαλερί στο Μανχάταν. Δεν νομίζω ότι τον καιρό του Da Vinci υπήρχαν 2.000 γκαλερί στο Μιλάνο· για την ακρίβεια, δεν νομίζω ότι υπήρχε έστω και μία. Η σύγκριση είναι, βέβαια, άδικη, αλλά μπορεί να ρωτήσει κανείς, τι πουλάνε αυτές οι 2.000 γκαλερί στο Μανχάταν; Θα μπορούσαμε να πούμε ότι όταν μία εποχή δεν έχει μεγάλους ανθρώπους, ή μεγάλα έργα, τα εφευρίσκει. Αυτό ισχύει για την τωρινή περίοδο και σίγουρα ίσχυε και για την Αλεξανδρινή" (‘The Crisis of Culture and the State’ στο Philosophy, Politics, Autonomy, μετάφ./επιμ. David Ames Curtis, Νέα Υόρκη, Oxford University Press, 1991, σελ. 224). Και συνεχίζει: "H μεγάλη, δημιουργική, μοντέρνα τέχνη είχε ουσιαστικά τελειώσει το 1930 – βέβαια, με κάποιες εξαιρέσεις. Στην μουσική, ο Schönberg, ο Webern, και ο Berg είχαν εφεύρει την ατονική και σειριακή [serial] μουσική πριν το 1914…. ο Dada και ο σουρεαλισμός υπήρχαν ήδη το 1920. Και αν επρόκειτο να ξεκινήσω την ακόλουθη λίστα, Proust, Kafka, Joyce… θα μου λέγατε παρακαλώ πώς θα συνεχίζατε;" (στο ίδιο, σελ. 225). Υποστηρίζει ότι "δεν μπορούμε να κοροϊδευόμαστε ότι είναι δυνατόν να συγκριθεί ό,τι έχει παραχθεί τα τελευταία σαράντα χρόνια με τον τον Bach, τον Mozart, τον Beethoven, τον Wagner ή τον Van Eyck, τον Velasquez, τον Rembrandt ή τον Brunelleschi, τον Michelangelo ή τον Picasso, τον Frank Lloyd Wright, τον Rimbaud ή τον Rilke. Και καθώς αυτό το γεγονός δεν μπορεί να γίνει αποδεκτό, όχι μόνον εφευρίσκονται φανταστικές μεγαλοφυίες, αλλά καταστράφηκε και η κριτική λειτουργία" (στο ίδιο, σελ. 225).

Περί δημοκρατίας

ΑΠΟΦΑΣΗ ΚΑΡΑΜΑΝΛΗ ΓΙΑ ΠΡΟΩΡΕΣ ΕΚΛΟΓΕΣ. «Ηθελα εξάντληση τετραετίας αλλά οι υπουργοί δεν αντέχουν», εξομολογήθηκε. Στα τέλη του Αυγούστου η ανακοίνωση για την Κυριακή 23 ή 30 Σεπτεμβρίου. Η δήλωση του πρωθυπουργού σε έγκυρο συνομιλητή του ήταν σαφής: Οι εκλογές θα γίνουν το φθινόπωρο, παρά την αρχική πρόθεση του ιδίου να εξαντλήσει την κυβερνητική θητεία. (Από τη σημερινή "Κυριακάτικη".)

Δεν πρόκειται να ψηφίσω. Είναι αρκετά χρόνια τώρα που δεν ψηφίζω. Κι αυτό διότι βαθιά μέσα μου πιστεύω στην άμεση δημοκρατία, στη δυνατότητα να αποφασίζουμε οι ίδιοι οι πολίτες για τα κοινά, και όχι μέσω μη ανακλητών 'αντιπροσώπων'. Η άμεση δημοκρατία είναι πλέον τεχνικά δυνατή μέσω internet και μπορεί να υλοποιηθεί ΚΑΙ θεσμικά, μέσω των κατάλληλων παρεμβάσεων και πρωτοβουλιών. Έχει σήμερα περισσότερο μέλλον παρά παρόν, σε αντίθεση με την αντιπροσωπευτική δημοκρατία που έχει περισσότερο παρελθόν παρά μέλλον. Και η οποία στηρίζεται επιπλέον σε σαθρά θεμέλια - που πάνω τους ανεγέρθηκαν τα σύγχρονα δυτικά πολιτικά συστήματα - που ποτέ δεν προβλημάτισαν σοβαρά τους σύγχρονους πολιτικούς επιστήμονες. Με εκφράζει απόλυτα ο Καστοριάδης όταν μιλά για τη μεταφυσική της αντιπροσώπευσης (κατ' επέκταση και της ίδιας της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας, εφόσον τη θεμελιώνει): 'Υπάρχει μιά μεταφυσική της πολιτικής αντιπροσώπευσης, που καθορίζει τα πάντα, χωρίς ποτέ να εκφράζεται ή να διασαφηνίζεται. Ποιό είναι εκείνο το θεολογικό μυστήριο, η αλχημική εκείνη πράξη, που έχει σαν αποτέλεσμα, μιά Κυριακή κάθε πέντε ή εφτά χρόνια, η κυριαρχία μας να γίνεται ένα ρευστό που διατρέχει όλη τη χώρα, εισχωρεί στις κάλπες και ξαναβγαίνει το βράδυ στις οθόνες της τηλεόρασης, με την όψη «αντιπροσώπων του λαού» ή του Αντιπροσώπου του λαού, του μονάρχη που φέρει τον τίτλο «πρόεδρος»; Έχουμε εδώ μιά πράξη προφανώς υπερφυσική, που ποτέ δεν έγινε προσπάθεια να θεμελιωθεί ή έστω να εξηγηθεί’ (Η άνοδος της ασημαντότητας, Αθήνα, Ύψιλον, 2000, σελ. 199).

Richard Rorty 4 Οκτωβρίου 1931 – 8 Ιουνίου 2007

Αμερικανός φιλόσοφος, που ανήκει στον τύπο φιλοσόφου - χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτού του τύπου ο Nietzsche και ο Wittgenstein - που φαίνεται να μισεί ή εν πάσει περιπτώσει να αντιπαθεί τη φιλοσοφία αυτή καθ' εαυτή. Έτσι, τήρησε χαρακτηριστικά κριτική στάση απέναντι στους παραδεδομένους προβληματισμούς και στις καθιερωμένες ερωτήσεις και απαντήσεις της φιλοσοφικής σκέψης. Προσπάθησε να επαναπροσδιορίσει τον κοινωνικό ρόλο και τους στόχους της και τοποθετήθηκε κριτικά απέναντι στις αξιώσεις της φιλοσοφίας για κατάκτηση της απόλυτης αλήθειας και της επιστημολογίας για την εξ αντανακλάσεως κατανόηση από το νου του κόσμου μας. Η γνώση και η αλήθεια είναι κατ' αυτόν περισσότερο ζήτημα γλώσσας και λεξιλογίου που χρησιμοποιούμε. Έδωσε έμφαση στις πολιτικές και κοινωνικές δυνατότητες για ελεύθερη σκέψη και δράση που άνοιξαν ιστορικά και ανοίγουν στη σύγχρονη Δύση. Σε αυτό το σημείο βρίσκω ενδιαφέροντα κοινά σημεία μεταξύ του ίδιου και του "δικού μας" Καστοριάδη (που φέτος συμπληρώνονται δέκα χρόνια από τον θάνατό του), όσον αφορά στην ιστορική και κοινωνική σημασία και δυναμική της φιλοσοφίας με τις δυνατότητες που ανοίγει, ως μορφή σκέψης, για αμφισβήτηση και κριτική. Και στο κατά πόσον - συσχετίζοντας φιλοσοφία και δημοκρατία - αυτό το πολιτισμικό "προνόμιο" του δυτικού πολιτισμού τον καθιστά μοναδικό και ριζικά διαφορετικό από άλλους, οι οποίοι ποτέ δεν κληρονόμησαν δημοκρατία και φιλοσοφία από την Αρχαία Ελλάδα και τις δυνατότητες που αυτές παρέχουν για αμφισβήτηση και κριτική - αλλά ΚΑΙ αυτοκριτική.

Για τον Rorty: «Η φιλοσοφία είναι μια σκάλα πάνω στην οποία ανέβηκε η Δύση και έπειτα την πέταξε μακριά. Επαιξε σημαντικό ρόλο στο άνοιγμα του δρόμου για την εγκαθίδρυση δημοκρατικών θεσμών. Αυτό έγινε επειδή αυτή ευνόησε την εκκοσμίκευση της Δύσης, δείχνοντας πώς θα εμφανίζονταν τα πράγματα αν αφήναμε κατά μέρος τη θρησκευτική αποκάλυψη και αποδεχόμασταν ότι οι ανθρώπινες υπάρξεις εξαρτώνται από τις δικές τους πρωτοβουλίες και είναι ελεύθερες να διαμορφώνουν τους δικούς τους νόμους και τους δικούς τους θεσμούς, ξεκινώντας ξανά από το μηδέν. Σήμερα όμως η φιλοσοφία έχει μικρή σημασία στην πολιτική ζωή της Ευρώπης και της Αμερικής».

Εδώ σχετικό άρθρο του Θανάση Γιαλκέτση από τη σημερινή "Ελευθεροτυπία" (απ' όπου και το απόσπασμα).

Πρυτάνεις στη φυλακή

Πρόκειται ίσως για την πρώτη φορά στην Ελλάδα που πανεπιστημιακοί high-flyers (υψηλά ιστάμενοι δηλαδή) έρχονται αντιμέτωποι με τη δικαιοσύνη και τους επιβάλλονται παραδειγματικά αυστηρές ποινές. Η αυστηρότητα των ποινών έχει νομίζω διπλό νόημα: α) λειτουργεί παραδειγματικά για επίδοξους καταχραστές δημόσιου χρήματος και β) περνά το μήνυμα ότι ουδείς, όσο υψηλά ιστάμενος κι αν είναι, δεν ξεφεύγει από τη δικαιοσύνη και δεν μένει ατιμώρητος. Μία ακόμη διάσταση του θέματος αφορά πιστεύω στον δημόσιο και δωρεάν χαρακτήρα της ανώτατης εκπαίδευσης στην Ελλάδα, που τόσο θερμά υπερασπίστηκαν προσφάτως οι καταδικασθέντες και μύριοι άλλοι πανεπιστημιακοί έναντι στο ενδεχόμενο ίδρυσης ιδιωτικών πανεπιστημίων. Μήπως τελικά - ορισμένοι από αυτούς - υπερασπίζονταν περισσότερο τα κεκτημένα τους και ένα status quo ante που εξυπηρετεί τις προσωπικές τους επιδιώξεις και τα ατομικά τους συμφέροντα, και ΟΧΙ τη δωρεάν παιδεία (ΑΝ υπάρχει τέτοιο πράγμα);

Τέλος, αναρωτιέμαι αν και οι αντιδράσεις ορισμένων 'προοδευτικών' εφημερίδων και 'διανοούμενων' που δηλώνουν σοκαρισμένοι από την 'υπερβολική αυστηρότητα' των ποινών και φτάνουν να μιλούν και για 'πολιτικές σκοπιμότητες' δεν σχετίζονται και αυτές με την υπεράσπιση των δικών τους κεκτημένων, επιδιώξεων και συμφερόντων, στα κοινωνικά και ιστορικά πλαίσια πάντα ενός εύκολου, λαϊκιστικού και κακώς εννοούμενου αριστερισμού, που τόσο πρόσφορο έδαφος βρήκε σε αυτή τη χώρα από τη δεκαετία του '60 και ύστερα.

Δυστυχώς, στον μύλο αυτών των παλαιάς κοπής νοοτροπιών, της διαφθοράς, του κομπλεξισμού, του πανεπιστημιακού μεγαλοϊδεατισμού και των συντεχνιακών μικροσυμφερόντων που στεγάζονται κάτω από αρχαιοελληνικούς κίωνες, κάθε χρόνο αλέθονται και διαπλάθονται εκατοντάδες, χιλιάδες ψυχές νέων παιδιών. Παιδιών που με τα διαβάσματά τους, διψασμένα για γνώση και ανυποψίαστα για το τί τα περιμένει, εισάγονται κάθε χρόνο στα πανεπιστήμια. Στις καλύτερες των περιπτώσεων θα βγουν από αυτά τέσσερα χρόνια μετά σε μια Ελλάδα της αρπαχτής και της ανεργίας, και θα μπουν στο στημένο παιχνίδι του μέσου και των απαραίτητων τηλεφωνημάτων σε 'γνωστούς' που θα τα βοηθήσουν να βρουν μια δουλειά με απόλυτο κριτήριο τη μικρότερη δυνατή αθλιότητα που θα βιώσουν εντός της.